Yorum yok Genel salihcift

Hakîm et-Tirmizî’nin Tasavvufî Düşünce Tarihindeki Belirleyici Rolü

Prof. Dr. Salih Çift

BUÜ İlahiyat Fakültesi

Özet

 

Hakîm et-Tirmizî (ö. 320/932 ?), şahsıyla özdeşleşen fikirleri ve muhtelif dinî-tasavvufî sahalara tatbik edilmesi imkân dâhilinde olan özgün yöntemleri sebebiyle çığır açıcı olarak nitelendirilmesi gereken mütefekkirlerden biridir. Özellikle gelişim tasavvufun döneminde kendisi hakkında bilgi veren temel tasavvuf klasikleri maalesef özgül ağırlığı ile mütenasip bir yaklaşımla hareket etmemişlerdir. Bu durum onun daha erken dönemlerde ve şanına yakışır tarzda tanınmasına engel olmuştur. Bununla birlikte zaman içerisinde, Hakîm et-Tirmizî’nin muhtelif mevzulara yaklaşımının özgünlüğü, meselenin künhüne vâkıf isimlerin haklı olarak dikkatlerini celbetmiştir. Hücvîrî, Ebû Hâmid el-Gazzâlî, Muhyiddîn İbnü’l-Arabî ve Bâhâuddîn Nakşbend onun belirleyici rolünün farkında olanlardan yalnızca bazılarıdır. Hakîm et-Tirmizî, fikrî anlamda kendisinden önceki dönemde ve yaşadığı asırda üretilen muhtelif fikirleri yalnızca bir nakilci hüviyetiyle değil analitik zekâsı ve yorumlayıcı kimliğiyle yeniden şekillendirmiştir. Her biri yekdiğeriyle doğrudan irtibatı bulunan velâyet, marifet, kalp, nefs ve nûr kavramları eksenindeki fikirleri onun genel anlamda din, özelde ise tasavvuf anlayışının merkezinde yer alır. Çeşitli konulara tahsis ettiği sayısız eserinde bir şekilde sözü bunların tamamına ya da bir kısmına getiren et-Tirmizî’nin ilgili meselelerle bağlantılı başkaca hususlara dair görüşleri de en az ana konularda söyledikleri kadar özgündür. Yukarıda zikri geçen mevzular klasik anlamdaki tasavvufî yaklaşımla ilk defa Hakîm et-Tirmizî tarafından ele alınmış değildir. Ondan önce de belli bağlamlarda bahis konusu hususlar çeşitli mutasavvıflar tarafından muhtelif düzeylerde değerlendirmeye tabi tutulmuştu. Bununla birlikte örneğin Hâris el-Muhâsibî’den ciddi düzeyde istifade ettiği aşikâr olan sûfî psikolojinin aslî kavramları konumundaki “kalp” ve “nefs” ekseninde ortaya koyduğu yeni yorumlar ve Muhasibî’yi aşarak meseleyi çok daha geniş bir planda değerlendirmesi et-Tirmizî’yi sıradan bir Muhâsibî takipçisi olmaktan uzaklaştırır. Yine velâyet ekseninde geliştirdiği anlayış kendisinden öncekilerin izlerini taşımakla birlikte meseleyi çok daha geniş çaplı bir yapının aslî belirleyeni olarak değerlendirmesi sayesinde o kendisinden asırlarca sonra farklı coğrafyalarda ortaya çıkan çeşitli güçlü tasavvufî yapıların zihniyetlerinin şekillenmesi noktasında belirleyici olmuştur.

    salihcift salihcift

    About | Hakkında:
    Kurum/Bölüm | Institution/Department :